Standplaats Tornio: Burgeroorlog

PaulVandaag is het 94 jaar geleden dat de beslissende slag in de Finse burgeroorlog een van start ging. Jawel, hoewel Finland nog geen eeuw bestaat als onafhankelijke republiek heeft het land naast drie oorlogen (twee tegen de Sovietunie en één tegen Nazi-Duitsland) ook nog een burgeroorlog gekend. Ik wilde al langere tijd daar een boekje over opendoen, maar het bleek tamelijk moeilijk om informatie te vinden over die nare periode welke in Finland lange tijd doodgezwegen is. Zeker over de gebeurtenissen in Tornio is het moeilijk bronnen te vinden, aangezien die slechts een kanttekening vormden in het geheel. Het zwaartepunt van het conflict speelde in het zuiden van het land.

Zoals elders beschreven waren de Finnen vooral verenigd in hun afkeer van de Russen die van de Finnen reserverussen wilden maken. Maar net als in Rusland (en andere Europese landen) was het land anderszins diep verdeeld: De oude standenmaatschappij bestond nog steeds. Er was een elite, die nog steeds grotendeels Zweedstalig was, er was een middenstand van kleinere grondbezitters en er was een onderklasse van arme arbeiders. Onder de laatsten had het socialistische gedachtengoed aanhangers gevonden.

Tijdens de eerste Wereldoorlog werd Finland meegesleurd in de opstandigheid die in Rusland de kop op stak als gevolg van de ontberingen die de oorlog voor het gewone volk met zich meebracht. In 1917 brak daarom een generale staking uit.  De staking verergerde de honger die in het land van de duizend meren heerste als gevolg van de oorlog en daarmee ook de sociale tegenstellingen. De Finse schutskorpsen, opgericht om de Finse onafhankelijkheid te verdedigen (en veelal gecamoufleerd als vrijwillige brandweerkorpsen), verdeelden zich in roden en witten.

De roden overheersten in het Zuiden waar de industriesteden lagen en oude landbouwgebieden waar veel grond in handen was van grootgrondbezitters die er pachters en zelfs onderhorigen op na hielden. De witten waren talrijker in het Noorden waar de meeste grond in handen was van kleine boeren en waar minder industrie was.

Na de revoluties in Rusland greep de Finse senaat zijn kans en riep op 6 December 1917 de onafhankelijkheid uit. Onder leiding van de conservatieve, Zweedssprekende voorzitter Svinhufvud werkte men aan een nieuwe grondwet, die vooral de macht van de elite in stand wilde houden, iets wat de socialisten in de landdag onverteerbaar vonden. (Ja, er zaten socialisten in het parlement, want Finland kende al sinds 1906 universeel stemrecht met evenredige vertegenwoordiging, ook voor vrouwen).

De conservatieve interim regering voelde zich bedreigd in de, in meerderheid rode, hoofdstad. Ze wees  Mannerheim, een generaal met uitgebreide ervaring als officier in het Russische keizerlijke leger, aan als hoofd van de witte schutskorpsen en en riep deze witte garde uit tot nationaal leger op 25 Januari. De socialisten zagen dat als een provocatie en op 26 Januari werd de revolutie uitgeroepen in Helsinki. De Finse regering vluchtte naar Vaasa, de tijdelijke hoofdstad, van waaruit de witten snel de controle over het hele noorden van het land verwierven.

In het noorden van Finland waren er drie rode bolwerken: Oulu, Kemi en Tornio! In Tornio braken schermutselingen uit toen de witte gardisten het Russische garnizoen wilden ontwapenen. De Russische soldaten, revaliderende oorlogsinvaliden van de strijd tegen de Duitsers, weigeren. De rode gardisten, die zich in de meerderheid wisten sloegen hun slag en veroverden de stad. Kemi viel ook onder de rode vlag en daarbij werden enkele burgers vermoord. De witte gardisten uit Kemi en Tornio trokken zich terug naar het dorpje Tervola waar ze op versterking uit Rovaniemi wachtten. Ze kregen ook onverwacht versterking door tien jääkari-veteranen vanuit Zweden onder majoor Fridel Jacobson die bovendien twee machinegeweren meebrachten.

Op 2 Februari 1918 rukten de roden uit Kemi op naar Tervola in de hoop de witten te verslaan voor de versterking uit Rovaniemi zou komen opdagen. Ze vielen echter in een hinderlaag en verloren de helft van hun manschappen. De roden in Tornio deden niet mee, want die hadden net dezelfde dag de helft van hun troepen naar Oulu gestuurd waar de roden belegerd werden. Die hulptroepen kwamen trouwens te laat, want Oulu viel op 3 Februari.

Finse roden die door de witten gefusilleerd worden.

Finse roden die door de witten gefusilleerd worden, ergens in de sneeuw (niet in Tornio). Beide zijden in de burgeroorlog maakten zich schuldig aan moordpartijen.

Uiteindelijk, op 6 Februari werd Tornio door de witten heroverd, waarbij majoor Jacobson sneuvelde en een aantal rode gardisten en Russiche soldaten zonder vorm van proces werd geëxecuteerd op het ijs van de grensrivier. Een aantal anderen vlucht naar Zweden en wordt daar geïnterneerd. Ze zijn er niet welkom, niet alleen vanwege hun revolutionaire doopceel, maar vooral omdat de Zweedse overheid vreest voor een verfinsing van het grensgebied, waar ze juist een harde taalpolitiek voerden.

Nadat het noorden van het land was gepacificeerd en de spoorlijn met Zweden in witte handen was gevallen, begonnen de witten hun opmars. Witten en roden konden beschikken over ruwweg evenveel manschappen, maar de witten waren in het voordeel omdat ze konden rekenen op de steun van de meeste Finse beroepsofficieren en soldaten, met name de zogenaamde “jääkarit” een brigade van Finse vrijwilligers die aan Duitse zijde tegen de Russen had gevochten. Er was ook een aanzienlijk aantal Zweedse officieren die zich vrijwillig aansloten bij de witten in de strijd tegen de verderflijke bolsjevisten.

Op 2 April 1918 begon de beslissende slag in de burgeroorlog, de slag om Tampere. De stad was al sinds het midden van Maart belegerd, maar het kostte veel moeite door te dringen tot het centrum. 6 April was de slag voorbij. Ze had aan beide zijden het leven gekost aan meer dan duizend mannen en vrouwen. 10 000 roden werden krijgsgevangen gemaakt. Duizenden van hen zouden nadien omkomen door standrechtelijke executies en door de erbarmelijke omstandigheden in de gevangenenkampen.

In de tussentijd was het Duitse leger het zuiden van Finland binnengevallen als onderdeel van hun strijd tegen de Russen, hoewel die al op 3 Maart de vrede van Brest-Litovsk getekend hadden. De licht-bewapende rode gardisten waren geen partij voor de Duitse oostfrontveteranen en trokken zich al vechtend terug naar de Russische grens. Op 15 Mei viel het laatse rode steunpunt in Finland  en was de burgeroorlog voorbij. (Van de Finse roden die hun heil zochten in de Sovietunie werd het meerendeel overigens in de jaren dertig vermoord tijdens Stalin’s zuiveringen.)

De kroon van Finland

De kroon die werd ontworpen voor de Finse koning is te bezichtigen in het edelstenenkabinet van Kemi.

De keerzijde van de Duitse steun in de burgeroorlog was dat Duitsland nu het zuiden van het land beheerste en dat Finland daarmee de facto een Duits protectoraat was geworden. De Duitsers drongen aan de Finse regering zelfs een zwager van de Duitse keizer op als toekomstig koning van Finland. Gelukkig voor de Finnen verloor Duitsland kort daarop de Eerste Wereldoorlog en koning Karel kwam nooit zijn kroon ophalen. De Duitse troepen vertrokken en Finland bleef een democratische republiek.

De Finse burgeroorlog wordt door beide zijden uit het conflict gezien als de zwartste bladzijde in de nationale geschiedenis en de wrok over de wederzijdse oorlogsmisdaden leefde nog lang voort. Het was de Russische inval in 1939 die het land pas voor het eerst echt herenigde. Zelfs vandaag de dag nog willen maar weinig mensen in Finland praten over de burgeroorlog, die trouwens door velen steevast “bevrijdingsoorlog” wordt genoemd. Gedenktekens voor de slachtoffers zul je niet gemakkelijk vinden. In Tornio zijn bijvoorbeeld meerdere monumenten die herinneren aan de slag om Tornio in de Laplandoorlog van 1944-45, maar niemand heeft tegen mij ooit met een woord gerept over die andere slag om Tornio in 1918.

Advertisements
This entry was posted in Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

12 Responses to Standplaats Tornio: Burgeroorlog

  1. stripman says:

    Een mooie geschiedenisles ! Laat maar weer eens zien hoe kort geleden de huidige Europese verhoudingen tot stand gekomen zijn…

  2. cor verhoef says:

    Leerzaam artikel Paul. Hoe heb je deze informatie nu uiteindelijk bij elkaar kunnen sprokkelen?

  3. @Antoinette,
    Geschiedenis blijft boeien, vooral de verborgen geschiedenis. Dat edelstenenkabinet in Kemi, waar ze die kroon tentoonstellen, zou voor jou best wel interessant zijn.

    @Strip,
    Voor jongeren is het zo goed als eeuwen geleden…

    @Cor,
    Veel naspeuren in Finse en Zweedse bronnen (vooral de Zweedse grenswacht had documenten over executies op het ijs van de grensrivier).

  4. Pingback: Standplaats Tornio: Het Echtpaar Pietilä | Het Triumvieraat

  5. Anton Lustig says:

    Mooi werk, het belichten van een zó onbekend stukje geschiedenis! Spannend, maar geeft ook wel een beklemmend gevoel.

    Was heel even in de war. Dacht eerst dat die kleur ‘rood’ niets te maken had met socialisme. Niets in jouw 4e alinea wijst er immers op, dacht ik, dat die grootgrondbezitters de touwtjes NIET stevig in handen hadden. Dat maakte voor mij de logische verbinding met de 5e alinea, over die revoluties en alles, minder vanzelfsprekend. Zal wel aan mij liggen.

    En even een vraagje, aangezien je in de rest van je tekst, zoals een geschiedkundige betaamt, een geheel neutrale houding aanneemt. Hoezo zeg je “gelukkig” in de volgende zin: “Gelukkig voor de Finnen verloor Duitsland kort daarop de Eerste Wereldoorlog”.
Vraag ik gewoon even om te kijken hoe je hier, heel kort, antwoord op zult geven.

    

Heb eindelijk weer internet, na bijna twee weken! Ga eens even wat achterstand inhalen. 



    • @Anton,
      Heb ook weer internet na bijna twee weken (tripje naar Pape City).
      OK, ik ging ervan uit dat de goegemeente de roden zou verbinden met de socialisten en de witten met de conservatieven (dat krijg je als je te lang in die materie ondergedompeld bent).
      Omdat Duitsland de Eerste Wereldoorlog verloor werd Finland niet een vazalstaat van het Duitse keizerrijk, waar het eerst een autonome provincie van het Russische keizerrijk was geweest. De Finnen wilden geen Russen zijn en vermoedelijk wilden ze evenmin Duits worden, dus was het een geluk dat het land door de Duitse nederlaag in het Westen werd gevrijwaard van een andere overheerser en geheel onafhankelijk (en Fins) kon worden.

      • Anton Lustig says:

        Duidelijke uitleg en verklaringen.
        Hoe was je bezoek aan P’drecht? Behoefte om erover te schrijven?

      • @Anton,
        Het was een weinig opzienbarend verblijf, afgezien van de pink die ik doopte in de Nederlandse bureaucratie toen ik probeerde uit te vinden hoe een buitenlander stage zou kunnen lopen in Nederland. Een blogje? Wie weet. Ik ga eerst een stukje doen over een boek dat ik tijdens mijn reis gelezen heb.

  6. Pingback: Over het Nut van Medailles | Het Triumvieraat

  7. Verrassend om dit te lezen. Ik was meerdere keren in Kemi, maar vnl zakelijk. Ik ben geen schrijver, hoewel ik wel wat schrijf, nu en dan, maar Finland en vooral Fins Lapland boeit mij enorm.
    Sinds 1999 ben ik twaalf keer in Kemi geweest, ken er een beetje de weg en enkele personen. In januari van dit jaar (2016) was ik er voor de laatste keer en heb wat contact gehouden met een hotel receptioniste. Als 83-jariige mag dat. Pratend en zoekend, lezen over oorlogen probeerde ik wat meer te weten te komen. Maar die situaties vanaf 1938 is ingewikkeld, hoewel boeiend. Ik heb boeken gelezen, zo ook ‘A frozen hell’ en het boeit, maar ik werd gevraagd om er iets van en over te schrijven. Ik ben begonnen naar aanleiding van 1 enkel verhaaltje. Ik ben bezig om er een soort roman van te maken, historisch onbetekenend, voor lezers nauwelijks herkenbaar. Buitendien heb ik beloofd dat in een soort Engels te doen. Dat is volstrekt nieuw voor mij en het lijkt er op dat ik mij verschuil achter een romanachtige verhaal. In elk opzicht verzonnen en opgehangen aan oorlog. Ben nu op dood spoor.
    Ben benieuwd wat ik nog meer te weten kan komen, omdat Nazi Duitsland een aparte rol speelde. Ik blijf nieuwsgierig.
    Peter van der Winden

    • Tjonge Augustus en ik lees dit nu pas. Het geeft aan hoe druk deze tijd van het jaar is voor een docent aan een HBO.
      De historie van deze rand van Europa is over het algemeen onderbelicht. en zeker de periodes 1917-1919 en 1944-1945. Omdat het Finse gevoel van nationale moraliteit niet past te weten dat er ooit een grimmige burgeroorlog plaatsvond of dat Finse militairen ooit (met success) streden tegen hun eerdere Duitse wapenbroeders. Eerder wordt de nadruk gelegd op het lijden van de burgerbevolking; zeker in Lapland dat door de Duitsers grondig in de as gelegd werd. Het kostte decennia voordat de regio was bevrijd van mijnen (ten koste van vele levens, want, je weet, de Duitsers…) en de opgeblazen bruggen en verbrande dorpen weer opgebouwd waren. Zelfs in Tornio kan je vandaag de dag nog de funderingen zien van bruggen die door de Duitsers werden opgeblazen en later werden herbouwd.
      Interessant is ook dat je vandaag de dag in Tornio nog steeds de gebouwen kan zien waar in 1917 de Witten en de Roden zich verzamelden (omdat in 1944 de stad zo snel veroverd werd dat de Duitsers geen tijd hadden ze plat te brandden). In Kemi staat nog steeds het Stadhuis dat herhaalde pogingen van de Duitsers om het op te blazen weerstond. De historie leeft in de bebouwing zelfs al praten de bewoners er ongaarne over.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s