Standplaats Tornio: De Samen

PaulHet is tekenend dat ik de Lappen voor het eerst tegenkwam in een sprookje (De Sneeuwkoningin van H.C.Andersen), maar als mensen werden ze voor mij pas echt in het jeugdboek Padjelanta van Anton Quintana (Padjelanta is een uitgestrekt natuurreservaat in Zweeds Lapland). Niettemin duurde het tot ik mijn studie Scandinavische talen aanving dat ik leerde dat de Lappen eigenlijk Samen heten en dat er achter hun kleurrijke uiterlijk een geschiedenis schuil gaat vol ontberingen.

Eeva-Liisa Rasmus (met permissie)

Mijn Samische collega Eeva-Liisa lijkt wel weggelopen uit het Andersen sprookje in deze fraaie foto.

Film poster Ofelas

Dit is een film poster voor de succesvolle Samische film Ofelas, oftwel Pathfinder, van Nils Gaup uit 1987.

De Samen komen, net als de Finnen oorspronkelijk uit Siberië en ze zijn in de millennia na de laatste ijstijd geleidelijk naar het Westen gemigreerd. Aan het begin van de huidige jaartelling bewoonden de Samen heel Finland en grote delen van Zweden en Noorwegen. In de daaropvolgende eeuwen werden de nomadische Samen evenwel stukje bij beetje verdrongen door de sedentaire Finnen en Germanen. Dat die ontmoetingen niet altijd vreedzaam verliepen is te zien in de Samische film Ofelas. Desondanks bleef de uitgestrekte wildernis die Lapland werd genoemd tot aan de negentiende eeuw een soort van Samische vrijstaat. De Samen waren weliswaar onderdanen van de Scandinavische koningen, maar zolang ze hun belasting afdroegen en in naam het Christendom beleden, werden ze met rust gelaten. In die eeuwen werd Lapland gezien als een rijk gebied en Tornio, als spil van de Laplandhandel, was enige tijd de welvarendste stad in het Zweedse koninkrijk. De Samen waren vertegenwoordigd in de Diet, de Zweedse landdag, en hadden gelijke rechten.

Dit veranderde allemaal aan het begin van de negentiende eeuw met de komst van de natiestaat. Grenzen werden gesloten wat voor de nomadische Samen een probleem vormde en ook werd het illegaal om in twee landen grond te bezitten. Verder had het opkomende nationalisme tot gevolg dat iedere inwoner van Zweden zich diende te conformeren aan de Zweedse standaard, Zweeds diende te spreken en het Lutherse geloof diende aan te hangen. De Samen kwamen hierdoor in het gedrang. Het wild waarop ze joegen om hun belastingen te kunnen voldoen, met name pelsdieren, was door overbejaging verdwenen. Het wilde rendier waarvan ze afhankelijk waren was ook uitgestorven. Gelukkig waren de noordelijkste Samische stammen tijdig overgegaan op rendierhoeden, maar ook daarmee konden ze de stijgende lasten niet voldoen. Tot overmaat van ramp kende de negentiende eeuw ook nog een flink aantal hongerjaren waardoor vele Samen diep in de schulden raakten. Doordat ze geen belastingen meer konden betalen, verloren de Samen hun vertegenwoordigers in de rijksdag en raakten zij het recht op hun land kwijt. Iedereen kon Lapland in trekken en zich vrijelijk vestigen op land waar de Samen hun rendieren lieten grazen. Aanvankelijk betrof dit vooral land- en bosbouwers, maar later ging het ook om mijnbouw toen de rijke ertslagen in het Noorden ontdekt waren.

Een nagemaakte sjamanentrommel

De Samische heksentrommels, nagemaakt naar oude beschrijvingen, zijn nu populaire souvenirs, maar niemand weet meer wat de magische symbolen op de trommels betekenen.

Daarnaast werd er met steun van de overheid een campagne opgezet om de Samische cultuur te vernietigen en de rendierherders te assimileren in de rest van de bevolking. De Lutherse staatskerk opende een klopjacht op Samische sjamanen en hun magische accoutrementen. De zogenaamde heksentrommels waarmee de sjamanen zichzelf in trance brachten werden publiekelijk verbrand en wee degene die niet op zondag in de kerk zat (wat voor nomaden natuurlijk fnuikend is). Samische kinderen werden van hun ouders afgenomen en op staatsscholen gezet waar ze werden geïndoctrineerd en van hun cultuur vervreemd. Deze politiek heeft ertoe geleid tot op de dag van vandaag een groot aantal Samen hun eigen taal niet meer machtig is en dat over de traditionele religie van de Samen maar weinig bekend is.

Een Samische jongen uit het Inari gebied

Veel Samen dragen nog steeds graag hun traditionele klederdrachten, maar dan onder elkaar. De "Lappen" die je bij toeristische trekpleisters vindt zijn meestal geen Samen.

Desondanks overleefden de Samen als aparte bevolkingsgroep en hielden zij zoveel mogelijk vast aan hun cultuur als uitgedrukt in taal, klederdracht en leefgewoonten. De prijs hiervoor was evenwel hoog. De Samen werden door de burgerlijke civilisatie gezien als onbeschaafde inboorlingen, achterlijk, verpauperd en verslaafd aan sterke drank. Een dieptepunt in deze racistische bejegening was het tentoonstellen van Samen, met hun rendieren, in diverse Europese dierentuinen.

Het duurde tot na de Tweede Wereldoorlog voordat de Samen hun eigen plaats in de Noordelijke samenlevingen konden opeisen. Stukje bij beetje verkregen ze erkenning voor hun talen en cultuur, eerst op nationaal niveau en later ook op internationaal terrein: De Samen zijn door de EU erkend als oorsprongsbevolking van het hoge Noorden. Na de culturele erkenning volgde de strijd om politieke rechten. De Samen in de Noordelijke landen hebben nu eigen parlementen die een adviserende rol hebben naar het nationale parlement waar het Samische aangelegenheden betreft. Daarnaast wordt met name in Noorwegen en Zweden een verbeten strijd gevoerd om de aloude graas- en jachtrechten terug te krijgen in die gebieden van Lapland welke in het verleden zijn gekoloniseerd door Zuiderlingen.

De Samische vlag

De internationale Samische gemeenschap heeft een eigen vlag als symbool van hun eenheid.

De rechtszaken die veelal door de Samische gemeenschap worden gewonnen hebben geleid tot een nieuwe golf van racisme jegens de Samen die door een deel van de bevolking worden gezien als pittoreske profiteurs die met veel subsidie in staat gesteld worden om hun rendierhobby uit te oefenen.

De tijd zal leren of de kleine Samische gemeenschap (Er wonen in totaal niet meer dan 130 000 Samen in Lapland) de globalisering en internationalisering van massacultuur zal overleven. Op dit moment is de Samische cultuur springlevend, onderwijs in het Samisch is in opkomst (en mijn school levert daar een bescheiden bijdrage aan), Samische kunst, zowel traditioneel als modern, beleeft ook een bloei als nooit tevoren. Mijn boven afgebeelde collega Eeva-Liisa Rasmus en haar familie zijn bijvoorbeeld erg actief op muziekgebied. De Zweeds-Samische zangeres  Sofia Jannok wist zelfs bescheiden hits te scoren met nummers die de Samische joik zang koppelen aan moderne muziek.

Advertisements
This entry was posted in Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.

11 Responses to Standplaats Tornio: De Samen

  1. Ja minderheden met een eigen cultuur, ze hebben het moeilijk.

  2. Inderdaad er is niets nieuws onder de noorderzon.

  3. Anton Lustig says:

    Verhelderende samenvatting over zo’n belangrijk gegeven in jouw Lapland. En een knap stukje schrijfwerk weer, zoals al je uiteenzettingen over bijna-vergeten stukken geschiedenis. Ik verwijs hier naar jouw stuk over de Poolse geschiedenis (“Erg he van die Polen”) dat ik zo gauw niet terug kan vinden (je zou de link wat mij betreft HIER kunnen zetten), en ook bijvoorbeeld deze schokkende: https://hettriumviraat.wordpress.com/2010/08/13/fins-filmblogje-het-extreme-noorden/

    Ik zou nu dus ook bijna niet meer achter kunnen blijven over mijn Zaiwa/Jingpo volk, hier op de grens tussen China en Birma. Vooral niet als we het over verdwijnende culturen hebben. (Zo hebben we hier ook een soort sjamanencultuur, of wat er van over is.)
    Ik zou zeggen: Samen komen we er vast wel uit.

    • cor verhoef says:

      Anton, dat “bijna” zou ik maar gevoegelijk weglaten. je hebt in het verlengde hiervan ongetwijfeld veel te schrijven over de verdwijnende culturen in Yunnan.
      Overigens, dit hele blog rinkelt natuurlijk door naar de geschiedenis van de Australische Aboriginals en de paralellen zijn overduidelijk. Zo ook de oorspronkelijke bewoners van het Aziatische en Zuid-Amerikaanse regenwoud, die haast tot een niet bestaand niets gemarginaliseerd zijn.

      Mooi blog Paul.

      • Anton Lustig says:

        Ik ben inderdaad nog een aantal blogs verschuldigd, over verschillende onderwerpen, dus maken jullie (mede-triumviraatjes althans) je borsten maar alvast nat.
        De Zaiwa/Jingpo in het grensgebied tussen China en Birma, zoals in het dorp waar ik mij zojuist aan het vestigen ben (en waarvan ik de taal spreek), leefden nog helemaal niet lang geleden nog geheel self-supporting op de toppen van heuvels omringd door regenwoud, en de echoos daarvan zijn nog steeds te waar te nemen. Bovendien zijn er heel veel reuze sympathieke mensen onder hen. Maar helaas, de globalisatie, en de heroine…

      • @Heren,

        Realiseert u zich wel dat hier niets past dan een eerbiedige stilte onderbroken door hartverscheurend snikken? Het lijden van de Lappen valt in het niet bij de diepe rouw waarin de hele wereld gedompeld is nu ons onze Kim “de nog jonge” Iel is ontvallen. Eerst Khadafer en nu Iel, er is maar zoveel dat een brave borst verdragen kan, hoe moet de wereld nu voort zonder deze wereldleiders, vooral Iel die zo bescheiden en toch geniaal was; een waarlijk groot man (niet zo’n omhooggevallen klaploper als Mandela). Aangezien 1 man niet over die wijdte van vocabulaire kan beschikken om dit grote verdriet treffend onder woorden te brengen, stel ik voor dat wij een gezamelijke verklaring doen uitgaan welke de emmers met bittere tranen detailleerd die wij bij het ontslapen van onze vrind geplengd hebben en nog steeds storten.

      • Anton Lustig says:

        Het verlies is inderdaad nauwelijks te verwerken. Dat wij niet de enigen zijn die het er moeilijk mee hebben bewijst onderstaande anonieme rouwbetuigenis.
        Ook in de afzonderlijke werelden van de literatuur en de muziek zal het verlies hard aankomen. Ongetwijfeld zullen er in de komende tijd veel heruitvoeringen plaatsvinden en uitgeverijen zullen druk in de weer zijn met heruitgaven. Wat wil je, met 6 symphonieen en 1500 literaire werken op je naam. (En dan ook nog eens Hollywood-filmkenner en culinair expert zijn! De man stond werkelijk midden in het leven!) De doodsoorzaak kan niet anders dan uitputting zijn geweest.

  4. Pingback: Fins Filmblogje: Het extreme Noorden | Het Triumvieraat

  5. Pingback: Maintiendrez, zulle! | Het Triumvieraat

  6. Pingback: De Zak (letterlijk) | Het Triumvieraat

  7. Pingback: De Teloorgang van de Tomte | Het Triumvieraat

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s