Wie kent hem niet?

PaulHet was een duistere herfst, oh lezer, waarin ik nauwelijks aan bloggen toegekomen ben. En nu dat ik dan eindelijk toegeef aan het edele egostrelen dat bloggen heet, lonken vele onderwerpen mij toe: Mijn favoriete slechterik Khadaapuitdemouw, die eindelijk Khadaver is, en zijn maatje Berluscojones, die ook eindelijk het veld heeft moeten ruimen (die wordt in de rechtszaal nog wel gelynched), de dreigende val van de Euro, a.k.a. het eind van de wereld en noem maar op. Wat zou ik als een smulpaap in luilekkerland kiezen uit al dat suikergoed? De keuze was eenvoudig, oh lezer: Zwarte Piet

Och was ik maar pieterman knecht
of hoe dat baasje ook mag heten
Dan had ik nu wel echt
op Ibiza in de zon gezeten
(Vrij naar E.Terbuyl)

Er is in de populistische kranten een ongekend felle discussie gaande over Zwarte Piet als onderdeel van de Sinterklaastraditie. Enerzijds betichten anti-racisten Zwarte Piet ervan een overblijfsel te zijn uit de slaventijd; anderzijds zijn er degenen die met even weinig verstand van zaken beweren dat Pieterbaas een onschuldige traditie is. Geen van beiden klopt geheel.

Ik heb in een eerder blog al eens aangegeven dat de wortels van figuren als Zwarte Piet in de Lage Landen, Knecht Rüpprecht in Duitsland of de kerstman uit Scandinavië in het heidense verleden liggen. Het waren ooit heidense godheden die na het oprukken van het Christendom tot demonen bestempeld werden en daarna in diverse tradities als boemannen werden gebruikt om met name de jeugd in het gareel te houden. Zwarte Piet is dus van oorsprong geen racistisch symbool.

Het beeld van Sinterklaas als blanke baas met een zwarte knecht stamt uit het midden van de 19de eeuw (toen in Nederlandse koloniën slavernij nog legaal was). Een Nederlandse leraar, Jan Schenkman, creëerde het beeld dat we allemaal kennen uit onze jeugd. Sint Nicolaas komt aan met de stoomboot uit Spanje. Dit klinkt nu oubollig en romantisch, maar indertijd was het reizen per stoomboot (en de terugreis per stoomtrein!) hypermodern. Het is niet duidelijk waarom Schenkman Sinterklaas in Spanje posteerde (de echte heilige Nicolaas kwam, zoals bekend, uit het Byzantijnse rijk, uit een stad die tegenwoordig in Turkije ligt), maar het is vermoedelijk de link met Spanje die van de getemde zwarte duivel een Moor maakte in de illustraties bij de rijmpjes van Schenkman. Het is interessant de evolutie van het beeldmateriaal te zien. In het eerste werkje (1850)  ziet Zwarte Piet (die niet met die naam wordt omschreven) er nog uit als een zwarte man in koloniale kleding.

Plegtige intocht van Sint Nikolaas (1850)

De Sint van Schenkman was een echte educator die scholen bezocht en kinderen bij voorkeur prentenboeken cadeau deed.

Het is in latere illustraties dat hij wordt afgebeeld in het protserige, verzonnen page kostuum dat moest doorgaan voor Moorse klederdracht.

De Plechtige intocht van Sint Nicolaas (ca. 1900)

De Sint van Schenkman riep ook heel sociaal de rijken op om de armen te steunen.

Naarmate de tijd vordert wordt de knecht steeds meer een karikatuur; ook wordt het paard van Sinterklaas opeens een schimmel.

De plechtige intocht van Sinterklaas (1907)

Valt het u trouwens op dat er nergens in deze illustraties enige sneeuw ligt? Sneeuw en koude werden pas romantisch toen iedereen centrale verwarming had.

We kunnen zonder meer stellen dat de huidige incarnatie van Zwarte Piet een karikatuur is van een zwarte man en het is volledig begrijpelijk dat die door buitenstaanders vaak als een racistisch symbool ervaren wordt. Degenen die de huidige Zwarte Piet verdedigen (en dat zijn niet de kinderen maar hun ouders) zijn blind voor dit feit. Zij zelf verbinden Zwarte Piet niet met racisme, omdat ze Pieterbaas niet zien als een echte zwarte man. Ze nemen de zaak hoogst persoonlijk en zijn derhalve vaak agressief in hun verweer. Het is traditie zeggen ze, alsof dat een argument is. Tradities veranderen continu, denk maar aan zaken als ganzetrekken. Onschuldig volksvermaak volgens de Limburgers, dierenmishandeling voor de rest van het land en de traditie werd vervolgens aangepast aan de moderne tijd. De enige tradities die nooit veranderen zijn dode tradities.

De Sjors en Sjimmie van Frans Piët

De Sjors en Sjimmie van Frans Piët

Herinnert u zich, bijvoorbeeld, nog Sjors en Sjimmie? De oorspronkelijke Sjimmie uit de strip in het midden van de 20ste eeuw werd nog getekend als een zwarte karikatuur. Hij was duidelijk de mindere van Sjors en was de Nederlandse taal niet goed machtig. Tegen de jaren 70, toen de originele illustrator afscheid nam, was het tijd voor een modernisering van de strip. Jan (Jans en de Kinderen) Kruis tekende twee verhalen waarin Sjimmie werd gepresenteerd als een gewone knul en de gelijke van Sjors (en dat waren meteen mijn favoriete verhalen met die twee).

De Sjors en Sjimmie van Jan Kruis

De Sjors en Sjimmie van Jan Kruis

Sjors en Sjimmie ondergingen daarna nog verdere gedaanteverwisselingen en dat is normaal. Zoals de bovenstaande Sinterklaas illustraties al aangaven is het beeld van Zwarte Piet in de loop der jaren veranderd en er is dus geen enkele reden waarom dat beeld niet verder zou kunnen veranderen. Het zal de kinderen werkelijk (marsepein)worst wezen.

Samengevat, Zwarte Piet was niet altijd het knechtje van Sinterklaas en hij heeft in de loop der tijden verschillende verschijningsvormen gehad. De huidige verschijningsvorm is een raciaal stereotiep hetwelk gangbaar was in de 19de eeuw, maar dat nu, laten we wel wezen, uit de tijd is. Zwarte Piet is toe aan een facelift en Sinterklaas trouwens ook; het is hoog tijd dat die ouwe zemelaar ontkerstend wordt.

À propos die neo-heidense Sinterklaas, zo kan ik u een Finse kerstfilm aanraden waarin de oorspronkelijke kerstman een rol speelt. Die oorspronkelijke joulupukki (“kerstbok”) was helemaal niet zo lief en aardig als zijn moderne incarnatie, hij had dezelfde oorsprong als onze zwarte piet en speelde dezelfde rol: het tuchtigen en tot de orde roepen van stoute kinderen.

De film, Rare Exports, is een zwarte komedie met als gegeven wat er kan gebeuren als mijnwerkers de échte kerstman opgraven in Noord-Lapland. In weerwil van het beperkte budget is het een heel geslaagde kerst-actie-thriller vol met typisch Finse humor. Hij is net uitgebracht op DVD, dus hij zou in een videotheek bij u in de buurt kunnen liggen. Hartelijk aanbevolen, hier is de trailer:

Advertisements
This entry was posted in Filmbeschouwing, Paul Nijbakker and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

29 Responses to Wie kent hem niet?

  1. Och van mij mag het afgeschaft worden en kerst weer het midwinterfeest worden, maar dan zonder die vreselijke commercie.

  2. En van mij mag de roe weer terug, dan hoeven we misschien niet langer schooldirecteuren in de bak te gooien.

  3. de stripman says:

    Een heel mooie en historisch verantwoorde uitleg ! Goed verhaal, dat had ik zelf niet beter kunnen doen. Leerzaam om te zien hoe Sinterklaas, in zijn huidige vorm, net als veel andere ‘eeuwenoude’ tradities uit de 19e eeuw stamt. Dat was de periode dat ons land zijn definitieve vorm kreeg en er klaarblijkelijk veel behoefte was aan nieuwe tradities. Nu nogal wat mensen bang zijn dat we opgeslokt gaan worden door Europa, zie je dat men zich daar weer met nieuw enthousiasme aan vastklampt…;o)

  4. Rob Alberts says:

    En de winkels varen hier wel bij.
    Het gaat meer en meer om omzet.
    Lange en koude winteravonden moeten het mogelijk maken om een leuk feest te bedenken.
    Vriendelijke groet

  5. Johan HvD says:

    Tja, die “goeie” ouwe sinterklaas, ik werd er bang van…
    Liever zag ik Sjors en Sjimmie, bijna alle albums gelezen. Zelfs de goede sint gaf mij er één… 🙂

    Een prachtige uitleg overigens!

  6. Anton Lustig says:

    Leuk stuk! Veel geleerd weer. Dingen als: “Sneeuw en koude werden pas romantisch toen iedereen centrale verwarming had.”
    Wat voor nieuw jasje zullen de Sint en de Pieten eens gaan geven? Ontkerstenen betekent in ieder geval dat dat kruis van die tabberd afgaat, verder schieten me eigenlijk geen gggristelijke symbolen te binnen. Gelijk ook maar een heel ander pak? En niet meer die witte handschoenen met die dikke ringen?
    Het rassen-probleem is mogelijk toch wat urgenter. “We” kunnen het best eens anders aanpakken: Sint is erg bruin en wordt ieder jaar weer een stukje bruiner en de pieten wit of in allerlei kleuren (groen, blauw, oranje).
    Dit zei dominee Gremdaat over Zwarte Piet: http://www.youtube.com/watch?v=-TAd4eeo1XA

    • Hm, rood-wit-blauwe en oranje pieten zouden best wel eens bij de niet nader te noemen partij aanhang in de smaak kunnen vallen. De sint moet gewoon die hele bisschopsuitdossing naar het vaticaan terugsturen en iets niews verzinnen (Kunnen ze vast een spannende reality show over maken “Wie ontwerpt het nieuw pak van Sinterklaas”).

      • Anton Lustig says:

        Niet rood-wit-blauw natuurlijk, zelfs niet met oranje erbij, zo saai!

        Ja, zou een leuke wedstrijd zijn! Groots genoeg aangepakt kan dit een leuke actie worden, met een website en alles, waarbij dan tijdens de uiteindelijke reality show de verschillende ontwerpen getoond worden. Jij zit in de jury uiteraard.

  7. Cor Verhoef says:

    Ik heb altijd gedacht dat Zwarte Piet gewoon een oorhollandse Henk (jawel, van Ingrid) was, die alleen een beetje zwart was geworden door het schoorsteenroet, opgedaan tijdens het in-en-uitgeklauter noodzakelijk voor een onberispelijke levering van suikergoed en, veel later, Karaokemachines.

  8. Die verklaring wordt ook steeds aangevoerd in de discussies over zwarte piet en die pruik met kroeshaar en slavenarmbandoorbellen vond ie zeker ook in de schoorsteen. Niemand staat erbij stil dat er niet meer op hout of kool gestookt wordt en dat schoorstenen sowieso veel te nauw zijn voor een normaal mens. We moeten gewoon af van dat zwarte. Laten we we Henk (of Ingrid), of Mahmoud, of Ali, of Desi, of Fong simpelweg piet noemen en ophouden met de make up, de oorbellen en de pruik; Iedereen blij.

    • Cor Verhoef says:

      Eens Paul. Ik lees hierboven in de reacties dat de winkels er wel bij varen. Hoe kan dat nou. Het is toch crisis in Nederland? Oh, ik weet het al. In Nederland hebben ze het woord ‘crisis’ geherdefinieerd; een periode waarin men nog maar twee keer per jaar vakantie kan -wintersport niet meegeteld- en slechts drie keer per week uit eten en waar men vervolgens vriendelijk doch dringend verzoekt mensen die die dingen niet kunnen doen, de buikriem aan te halen”

  9. Anton Lustig says:

    Hoewel black toch beautiful is, die zwarte schmink en kroeshaar toch maar af! En creatief aan de slag om iets nieuws te bedenken.

    Crisis?

    • Mijn ega is black en (al zeg ik het zelf) behoorlijk beautiful (ook innerlijk), maar die zou er niet over peinzen als een paljas gekleed te gaan.
      Zouden we niet de modehuizen kunnen inschakelen? Ik ben er zelf wel in geïnteresseerd hoe een Marimekko Sinterklaas eruit zou zien 😀

  10. Glaswerk says:

    Ha, zelfs een oerconservatief en behoudend iemand als ik lust hier wel pap van.

  11. Anton Lustig says:

    Sint kan het niet laten om ook hier Sint’s foto’s te laten zien. (Jan de Stripman kent ze al.)
    Pieten, in welke kleur dan ook waren hier niet bij, maar op eigen houtje heeft Sint toch wat aan hervorming gedaan:
    http://www.facebook.com/media/set/?set=a.178544085505155.51699.137345999624964&type=1

  12. Pingback: Gatverdamme wat is het glad! | Het Triumviraat

  13. Pingback: De Teloorgang van de Tomte | Het Triumvieraat

  14. JJ de Haan says:

    Volgens mij mist in dit artikel het feit dat de gekleurde dienaar van de Sint aan het Spaanse hof altijd een Moor is geweest, en dus geen slaaf. Het bewust aankleden van dit karakter met een edelman-kostuum (met kanten kraag) bevestigt de status van deze man als hooggeplaatst, niet als slaaf. Moren aan het Spaanse hof waren zover ik weet geen slaven.

    • Hallo JJ,
      Kijk naar de oudste prent; de kanten kraag kwam pas later.

      • In een fotoserie “Oude Meesters” is er een foto van mij gemaakt. Van gevouwen kranten heb ik een kraag gekregen. En met aparte lichtval is er een portret uitgekomen dat op een Rembrandt figuur lijkt. De schaduw op mijn gezicht is erg donker. Als dat maar geen verkeerde ideeen geeft …

        De uitleg bij de platen van dit blog vind ik duidelijk.

      • Hoi ZiZ,
        Ik sta zelf versteld van de aandacht die het geval “Zwarte Piet” momenteel krijgt. Ik heb gezien dat dit blogje op diverse plaatsen aangehaald wordt en door anderen neergesabeld (bijvoorbeeld omdat er al vóór 1850 sprake was van Sint met Piet in Amsterdam; ik geloof niet dat ik beweerd heb dat Schenkman de traditie uitgevonden heeft, enkel dat door zijn prentenboeken die traditie wijd verbreid raakte en het beeld vormde van dit koppel). Het Sinterklaasfeest was in die dagen nog niet in heel Nederland hetzelfde (in Grou bijvoorbeeld viert men vandaag de dag nog het Sint Pieterfeest i.p.v. Sinterklaas).

  15. En de discussie gaat maar voort …….
    Jammer dat zo weinigen dit geschiedenisverhaal willen lezen.
    Vakantiegroet,

  16. Pingback: Het was me het weekje wel | Het Triumvieraat

  17. Ed Smits says:

    Sjors en Sjimmie waren dikke vrienden. Sjimmie de mindere van Sjors? Hoe verzin je het.

    • @Ed
      Ik verzin het niet; ik heb ze gelezen die stripboeken op van dat ouderwetse dikke papier en ik zag er destijds ook geen kwaad in. Het is pas veel later dat me de ogen opengingen. Ik hoop dat geleidelijk aan meer Nederlanders met andere ogen tegen deze zaken aan kunnen kijken.

  18. Pingback: Een Koekje van eigen Degeneratie | Het Triumvieraat

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s