Fins Filmblogje: De Zweedse Vliegende Vuist

PaulHet is u vergeven als u dacht dat dit blogje een boksfilm zou aanprijzen. Het handelt evenwel om de koninklijke Zweedse luchtmacht en hoe zij zich door de jaren heen op het witte doek heeft geportretteerd. In tegenstelling tot de Nederlandse militaire luchtvaartdiensten heeft de Zweedse luchtmacht zo ruwweg elke tien jaar wel een propagandafilm afgeleverd waarin het modernste toestel van dat moment figureerde. Dit is des te meer opmerkelijk gezien het feit dat de Zweedse luchtmacht nooit in oorlog is geweest.

De eerste propagandafilm waaraan de Zweedse luchtmacht meewerkte stamt uit 1941 (Första Divisionen). Het was een propagandafilm, bedoeld om het Zweedse publiek een hart onder de riem te steken in een tijd waarin Nazi-Duitsland op het hoogtepunt van haar macht was en Zweden zonder veel omhaal bezet had kunnen worden, gelet op de droevige staat van de Zweedse defensie, en met name de luchtmacht (Het vrijwilligerssquadron, verzonden naar Finland als hulp tegen de Sovjets in de Winteroorlog, 1939-1940, was bijvoorbeeld samengesteld uit tweedekkers!). De vliegtuigen die werden gebruikt in de film waren de meest moderne die Zweden bezat op dat moment, B5 duikbommenwerpers (in licentie gebouwde Northrop A8, met enkele wijzigingen voor de Zweedse omstandigheden). De Northrop 8A-kisten waren al verouderd toen ze in gebruik werden genomen. Het vliegtuig was niet geschikt als duikbommenwerper, wat het hoge aantal ongevallen dat zich voordeed verklaren kan. In deze film zijn ongevallen, hetzij als gevolg van technisch falen hetzij door een menselijke fout, de belangrijkste dreiging die de plichtsgetrouwe piloten onder ogen moeten zien. Opmerkelijk is de afwezigheid van een vijandsbeeld in het plot als gevolg van strikte neutraliteit van Zweden. Dit maakt het een beetje moeilijk voor de ongeïnformeerde toeschouwer om het doel van de piloten en hun ontberingen te begrijpen. Zweden was aan het koorddansen tussen de Duitsers en de Geallieerden en op een moment dat Duitsland onoverwinnelijk leek was het een slecht idee om op teutoonse tenen te trappen.

De luchtopnamen in Första Divisionen waren zeer geavanceerd voor die tijd, zeker naar Zweedse maatstaven. Dat laatste geld beslist ook voor Gula Divisionen (1954). Deze propagandafilm vindt ons dertien jaar later op het hoogtepunt van de Koude Oorlog, toen de situatie voor de Zweedse luchtmacht drastisch was veranderd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog oorlog had Zweden zwaar geïnvesteerd in de eigen vliegtuigindustrie, wat resulteerde in een reeks van geavanceerde straaljagers. In deze rolprent staat de SAAB J29 Tunnan (“vliegende ton”) centraal. Op het moment dat de film werd gemaakt, was de Zweedse luchtmacht de op drie na machtigste van de wereld en de J29 werd voor korte tijd beschouwd als het beste vliegtuig in zijn klasse. Gezien deze achtergrond is de toon in de film meer zelfverzekerd. De oorlog lijkt verder weg en het plot berust vooral op de persoonlijke omstandigheden van de piloten. Desondanks overtreffen de luchtopnamen ruim de menselijke interactie wat het spektakel betreft.

De SAAB J29 Tunnan

Deze foto (Wikimedia Commons) toont waaraan de SAAB J29 zijn bijnaam te danken heeft. De J29 is de enige Zweedse straaljager die ooit aan gevechtshandelingen heeft deelgenomen (tijdens de Zweedse deelname aan de VN troepenmacht voor Congo in 1961 na de dood van Dag Hammarskjöld).

In de jaren 60 speelde de Zweedse luchtmacht opnieuw mee in een film en dat maal figureerde de SAAB A32 Lansen aanvalsbommenwerper op het witte doek, maar daarna werd het een tijd stil rond de luchtmacht. Het werd als onkies gezien voor een moderne democratie om militaire macht te etaleren. Daarnaast bleek het leven van straaljagerpiloten niet afwisselend genoeg voor het grote publiek. Om die reden haalde het toestel van de jaren 70, de SAAB J35 Draken dus nooit het filmpodium.

Nadat val van de Berlijnse muur en de ontbinding van de Sovjetunie in Zweden leidden tot grootscheepse bezuinigingen op het militaire apparaat greep de luchtmacht evenwel wederom naar de bioscoopfilm als propagandamiddel. De film Älskar, älskar inte (1995) toont de mogelijkheden van de SAAB J37 Viggen straaljager in het eerste deel en focust in het tweede deel op het persoonlijke drama van de koene piloot die in een rolstoel terecht komt.

In 2004 was het de beurt aan de SAAB JAS39 Gripen, een uiterst modern toestel dat door zijn kinderziekten aanvankelijk een slechte reputatie in de pers kreeg. De film Hotet was een spionagethriller rond de geavanceerde elektronica van de Gripen en er was in dit plot voor het eerst sprake van een vijand, het internationale terrorrisme. Als zodanig reflecteert de film de verandering in de rol die de Zweedse luchtmacht voor zichzelf weggelegd ziet. De film houdt ook de traditie hoog dat de beelden van het vliegtuig in actie de actie op de grond overtreffen

JAS 39 Gripen

De JAS Gripen was het eerste toestel van de vierde generatie. Toen het voor het eerst vloog was het het meest geavanceerde jachtvliegtuig van zijn tijd, maar door vertragingen in de ontwikkeling en de wereldwijde ontspanning na de val van de muur werd het nooit het grote export success waarop SAAB had gehoopt.

Advertisements
This entry was posted in Filmbeschouwing, Paul Nijbakker, Vliegwerk and tagged , , . Bookmark the permalink.

One Response to Fins Filmblogje: De Zweedse Vliegende Vuist

  1. Het is wellicht intressant te vermelden dat sinds het schrijven van dit blog de JAS 39 Gripen voor het eerst aan oorlogshandelingen heeft deelgenomen tijdens de NAVO-inzet boven Libië. Deze inzet van de Zweedse luchtmacht was vooral geïnspireerd door het feit dat de Fransen hun Dassault Rafale inzetten. Dat vliegtuig is op de open markt de belangrijkste concurrent van de Gripen.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s