Standplaats Tornio: Sauna!

PaulDe kalevala, het Finse epos, eindigt met het verhaal van de maagd Marjatta die zwanger wordt na het eten van een bes (marja = bes). Verstoten door haar gemeenschap brengt ze haar zoon ter wereld in een stal (herkenbaar gegeven?), maar die stal wordt op magische wijze omgetoverd tot een sauna. Waarom? Omdat in het oude Finland de vrouwen bij voorkeur bevielen in de sauna. Een sauna kon makkelijk warm gehouden worden en was redelijk steriel (door de hitte en de droogte konden weinig microben overleven, al wisten de mensen dat vroeger niet, ze wisten wel dat de sauna een reine plaats was).

Alle culturen uit de arctische en subarctische gebieden kennen de traditie van het rituele zweetbad. Shamanen reinigden zichzelf alvorens met de geestenwereld in contact te treden, mannen reinigden zich alvorens ten strijde te trekken of het vrijerspad op te gaan. De Finse sauna is een directe afstammeling van dit rituele zweetbad. Het verschil is dat de meeste arctische culturen nomadisch zijn en dus gebruik maken van een tijdelijke zweethut, terwijl de Finse sauna een permanant gebouw is. Het functioneren is echter hetzelfde: Stenen worden tot een hoge temperatuur opgewarmd om een zeer hete en droge atmosfeer te creëren en dan wordt er water op de stenen gegoten om stoom te produceren.

In de sauna (Akseli Gallen-Kallela [Public domain or Public domain], via Wikimedia Commons)

Dit schilderij van Akseli Gallen-Kallela toont een traditionele boerensauna. Deze had twee niveau’s: boven was het eigenlijke saunagedeelte en beneden was de wasruimte (en de ingang, zodat de warmte niet via de deur kon ontsnappen).

Er zijn verschillende soorten sauna’s. Tot ongeveer 1900 had 95% van de sauna’s geen schoorsteen, het waren zogenaamde rooksauna’s. De uitvinding van de saunakachel, die veel zuiniger omsprong met brandhout, maakte snel een einde aan de hegemonie van de rooksauna die alleen practisch was bij boerderijen en buitenhuizen. De electrische saunakachel, die geen schoorsteen nodig heeft, zorgde voor een nog sterkere verspreiding van de sauna in geurbaniseerde gebieden. Tegenwoordig heeft iedere Fin direct of indirect toegang tot een sauna. Van de ongeveer 3 miljoen sauna’s in de wereld staat tweederde in Finland, meer dan één sauna per drie personen!

De gemiddelde Fin neemt minstens één keer per week een saunabad. Voorheen was Zaterdag de geëikte avond, zodat men ’s Zondags proper in de kerk kwam. Tegenwoordig is Vrijdag de meest populaire sauna-avond, vooral bij jongelui die daarna uit willen gaan (Het element van rituele reiniging is zo bezien niet geheel verloren gegaan). Een typisch Fins saunabad gaat als volgt:

  • Men wasse zich ten eerste ongehaast met water en zeep (tegenwoordig moet een douche meestal volstaan)
  • Men betrede de sauna die op zijn minst een luchttemperatuur van 80 graden Celsius moet hebben en men zette zich neder op de houten bankjes met een handdoek of een speciaal saunadoekje (pefletti) onder het achterwerk.
  • Men acclimatisere even alvorens een emmer water te nemen en daaruit water te scheppen met een soort soeplepel en dit water op de hete stenen te gooien die bovenop de saunakachel liggen. De stoom die dit produceert heet löyly en verschilt per sauna. Een goede löyly is heet maar brandt niet. Het is beleefd een opmerking te maken over de kwaliteit van de löyly zodra de ergste hitte geweken is.
  • Daarna kan de gastheer of –vrouw een saunavasta van tevoorschijn halen. De vasta of vihta is een bundel berkentwijgen met de bladeren er nog aan waarmee men zichzelf tuchtige om daarmee de bloedsomloop nog verder te stimuleren. Veel buitenlandse gasten die voor het eerst een sauna van binnen zien beginnen zich op dat punt af te vragen of ze hun eerste saunabad wel zullen overleven.
  • Als men de löyly voldoende genoten heeft is het tijd om verkoeling te zoeken. Voor wie het geluk heeft een sauna aan de oever van een meer of rivier te hebben (een rantasauna), betekent dat dat men een steiger aflope en zich in het koele danwel koude water laat glijden. Stadsbewoners moeten genoegen nemen met een koude douche. Daarna verpoze men bij voorkeur in de buitenlucht met een gekoeld biertje of een ander drankje tot het tijd wordt om de löyly weer op te zoeken.

In tegenstelling tot de meeste sauna’s in Nederland is de Finse sauna in principe niet gemengd. Veel families hebben een eigen sauna, maar mannen en vrouwen gaan apart (en de vrouwen mogen eerst…, want die moeten daarna de koffietafel gereedmaken ;-). Natuurlijk baden koppels vaak samen en ook wel met kleine kinderen erbij (wat ertoe leidt dat er in Finland veel minder verkrampt wordt gedaan over naaktheid an sich als in andere landen), maar zodra de kinderen de lagere-schoolleeftijd bereikt hebben gaan mannen en vrouwen apart. Finnen kunnen zich dan ook moeilijk voorstellen dat in andere landen de sauna een reputatie kan hebben als een oord van twijfelachtig moreel allooi. Voor een saunabad met sensuele massage moet u dus naar Thailand (of Amsterdam).

Een bezoek aan Finland is niet compleet zonder een bezoek aan een Finse sauna en dan bij voorkeur een rantasauna met een houtgestookte kachel (houtgestookte sauna’s hebben een veel aangenamere löyly dan de electrische variant). U mag me op mijn woord geloven dat de Nederlandse sauna’s niet kunnen tippen aan de gemiddelde Finse familiesauna langs het water. Voor wie echt het summum der saunabelevenissen wil meemaken zijn er nog zo’n 5000 rooksauna’s over Finland verspreid te vinden en de meeste zijn te reserveren (het duurt een halve dag om zo’n savusauna op te warmen dus het kan niet even snel); de löyly is fantastisch, maar pefletti zijn dan wel noodzakelijk, omdat je anders met een zwart achterwerk uit de sauna komt!

Filmposter van Miesten vuoroDe sauna speelt een belangrijke rol in de Finse cultuur en dus tevens in vele Finse cultuuruitingen, maar de ultieme saunafilm is wel de recent uitgebrachte rolprent Miesten vuoro (Steam of Life, 2010), een meer Finse film is nauwelijks voor te stellen. Het is een documentaire die mannen aan het woord laat in sauna’s in heel Finland (miesten vuoro betekent “de beurt van de mannen”). Aangezien het Finse mannen zijn wordt er niet zoveel gesproken, maar wat er gezegd wordt geeft een diep roerende inblik in de ziel van de Finse man. Deze film is een absolute aanrader voor wie in Finland of sauna’s is geïnteresseerd.

Advertisements
This entry was posted in Filmbeschouwing, Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s