Kalevala, Sampo

PaulToen Elias Lönnrot de Kalevala samenstelde uit verschillende traditionele Finse en Karelische gezangen die door oude verhalenvertellers gedeclameerd werden in gebieden waar de orale traditie nog levend was, had hij moeite om een rode draad in het epos te bouwen. De verhalen over de Finse helden van weleer: Väinämöinen de wijze magier, Ilmarinen de meestersmid en Lemminkainen de krijgszuchtige avonturier, leken op zichzelf te staan. Geleidelijk wist Lönnrot evenwel door verschillende gedichten te vergelijken en door hier en daar overbruggende strofen in te voegen een redelijk logische reeks van gebeurtenissen te scheppen. Zo leidden de dwaasheid van Joukahainen en de zoektocht naar liefde van Väinämöinen tot de tragedie van Aino.

Joukahainen's wraak (Gallen-Kallela)

In dit schilderij van Gallen-Kallela wil Joukahainen wraak nemen op Väinämöinen voor zijn eigen vernedering alsook voor de dood van zijn zuster Aino. Zijn moeder probeert hem ervan te weerhouden.

De epiloog van dat verhaal, de wraak van Joukahainen, vormt het begin van het centrale thema in de Kalevala: de strijd om de sampo. De sampo werd gesmeed door de meestersmid Ilmarinen voor Louhi, de meesteres van het Noorden. Väinämöinen had Ilmarinen naar Pohjola gestuurd in een poging om zelf de hand van de dochter van Louhi te winnen, maar uiteindelijk na veel avonturen gaat ze met Ilmarinen mee naar huis. Die dochter moet wel een ongelofelijk lekker stuk geweest zijn, want behalve Väinämöinen en Ilmarinen streed ook Lemminkainen voor de hand van die griet (en hij overleefde het ternauwernood, en enkel en alleen omdat zijn moeder hem in het dodenrijk bij elkaar kwam rapen).

De moeder van Lemminkainen (Gallen-Kallela)

Dit schilderij van Akseli Gallen-Kallela toont Lemminkainen's moeder nadat ze haar zoon bijeengeharkt en aan elkaar genaaid heeft. Ze kijkt naar een bij die de hemelse honing brengt waarmee ze Lemminkainen weer tot leven kan wekken. Op de achtergrond kijkt de zwaan van Tuonela toe.

De maagd van het Noorden was echter geen aardige meid en ze komt om het leven als haar slaaf, de reuzenzoon Kullervo, wraak neemt voor een gemene streek die ze hem heeft geleverd. Wanneer weduwnaar Ilmarinen weer naar Pohjola trekt om een nieuwe ega te zoeken, krijgt hij nul op het request, maar hij ziet wel met afgunst de welvaart die de sampo in Pohjola heeft gebracht. Väinämöinen en Ilmarinen besluiten daarop een strooptocht te organiseren naar Pohjola en Lemminkainen, die nog een appeltje te schillen heeft met Louhi, gaat ook mee. De gebundelde macht van de drie helden is genoeg om de magie van Louhi te overwinnen. Väinämöinen zingt haar leger in slaap en gezamelijk ontvreemden de helden de sampo uit de met negen sloten beschermde koperen berg waarin hij is verstopt.

Terwijl de helden proberen te ontsnappen met de sampo ontwaakt Louhi en zet met haar leger de achtervolging in. Wanneer Väinämöinen met magie haar boot doet zinken veranderd ze zichzelf in een gigantische adelaar een vliegt met haar soldaten op haar rug ten aanval. In de strijdt die ontbrandt valt de sampo overboord en is voor altijd verloren. In haar woede over het verlies, stuurt Louhi ziekten en tegenspoed naar Kalevala en steelt de zon en de maan, maar Väinämöinen weet al haar aanvallen magisch af te slaan en uiteindelijk is Louhi gedwongen om het licht weer de hemel in te laten.

Väinämöinen verzamelt de stukken van de sampo, maar repareren kan ie het niet. Wat de sampo nu precies is wordt uit de verhalen nooit duidelijk, anders dan dat het een magisch object is met een veelkleurig deksel. Het wordt soms wel vergeleken met de grottekvarn uit de vikingmythologie, een molen die rijkdom produceerde. De sampo produceerde elke dag een ton graan, een ton zout en een ton goud: de drie rijkdommen uit de oudheid en alledrie moeilijk te verkrijgen in Finland (behalve het goud dan, maar dat is een ander verhaal…)

Filmposter JadesoturiAls cinematografische voetnoot valt nog te vermelden dat de sampo een hoofdrol speelt in de recente Fins-Chinese co-productie Jadesoturi (Jade Warrior, 2006), een opmerkelijke film die het Chinese Wuxia vechtgenre paart aan Finse mythologie. Wellicht staat ie bij u om de hoek in de videotheek. Het was, om begrijpelijke redenen, de eerste  Finse film die in China in de bioscopen kwam.

Advertisements
This entry was posted in Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , , . Bookmark the permalink.

One Response to Kalevala, Sampo

  1. Pingback: Kalevala, de Achtergrond | Het Triumvieraat

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s