Kalevala, de Achtergrond

PaulDe Finnen hebben een nationaal epos, jawel. Zoiets heeft niet iedere sloeber in Europa hoor. In Nederland komen we niet verder dan Van den Vos Reynaerde, maar dat is slechts middeleeuws en niet eens echt Nederlands. De Friezen probeerden het met Thet Oera Linda Bok, maar dat bleek een uit de hand gelopen grapje onder professoren te zijn. Nee, dan de Finnen, die hebben de Kalevala, een omvangrijke compilatie van verhalende gedichten (runo) die een geheel eigen mythologie bevatten. De oudste gezangen stammen uit de tijd vóór de Christelijke jaartelling, toen de Finnen woonden in de gebieden die nu Lijfland, Estland en Ingermanland heten, ten Zuiden en Oosten van de Finse Golf (Het eigenlijke Finland werd toen nog in hoofdzaak bewoond door Samische stammen).

De Kalevala werd gepubliceerd in de negentiende eeuw, toen nationalisme en romantiek hoogtij vierden en er interesse ontstond in de wortels van de nationale cultuur. In alle Europese naties ging men op zoek naar oude geschriften en tekende men mondelinge overleveringen op. Weldra hadden de meeste grote landen hun eigen nationale epos opgeduikeld uit het verre verleden. De Britten hadden de Beowulf sage, de Duitsers het Nibelungenlied en de Scandinaviërs de Edda‘s. Al deze oude teksten waren gevonden in oude manuscripten waarin ze bewaard gebleven waren. Andere oude verhalen werden door ijverige folkloristen opgetekend uit de mond van verhalenvertellers uit geisoleerde landstreken. Op deze wijze onstonden bundels als de Kinder und Hausmärchen van Grimm (1812) en de Norske Folkeeventyr van Asbjørnsen en Moe (1845).

Elias LönnrotHet Fins was een zo goed als ongeschreven taal tot in de achttiende eeuw. De taal van de geletterde elite was Zweeds en practisch de hele Finse literatuur van vóór 1800 (en een groot deel van daarna)  is Zweedstalig. Er bestonden dus geen oude manuscripten in het Fins; de Kalevala moest worden gecompileerd uit een groot aantal orale bronnen net als de eerder vermelde sprookjesboeken.

Het was de arts en taalkundige Elias Lönnrot die aan de wieg stond van de Kalevala. Hij werd als jonge arts geplaatst op een buitenpost in de Kainuu provincie, een dunbevolkt gebied dat grenst aan wat nu Russisch Karelië is. Lönnrot gebruikte zijn vrije tijd voor zijn grootste interesse, de Finse taal. Hij reisde rond in Karelië (Finland behoorde in die tijd tot het Russische Tsarenrijk, dus er waren geen grensperikelen) en sprak met traditionele verhalenvertellers die oude sagen en liederen uit het hoofd declameerden op lange winteravonden, al dan niet begeleid door de kantele (een Finse 5-snarige citer). De neergeschreven gezangen en gedichten gaf hij uit in verschillende bundels, waarvan Kalevala (1835) de bekendste is. In Kalevala plaatste Lönnrot gezangen, opgeschreven in verschillende landsdelen, in een (chrono)logische volgorde en paste hier en daar stukken aan of verving passages in één gedicht met passages uit een andere versie om tot een goed lopend geheel te komen. De uiteindelijke versie van de Kalevala was gereed in 1849 en bevatte 50 gezangen waarin de geschiedenis van het Finse volk wordt beschreven van de schepping tot aan de komst van het Christendom. De centrale figuur is de magische held Väinämöinen en het centrale thema de strijd om de sampo (een magisch object dat welvaart bracht) tussen het land van Kaleva in het Zuiden en Pohjola in het Noorden.

Het gevecht om de sampo

Het gevecht om de sampo, een bekend schilderij van Akseli Gallén Kallela, toont Väinämöinen aan het roer van het schip dat wordt aangevallen door Louhi, de heks van Pohjola.

De Kalevala kwam uit in een periode waarin het Finse zelfbewustzijn ontwaakte na de verovering van Finland door de Russen. Ze konden geen Zweden meer zijn en Russen wilden ze niet worden, dus begonnen ze meer en meer nadruk te leggen op het Fins en de Finse cultuur, waarover men voorheen nauwelijks had nagedacht. Met de Kalevala hadden de Finse nationalisten een aangrijpingspunt waaromheen een nationaalromantiek gebouwd kon worden. Als zodanig had de Kalevala en geweldige invloed op de het cultuurleven in Finland in de negentiende eeuw. Componisten als Sibelius, schilders als Gallén Kallela en architecten als Sonck werden geïnspireerd door de magische wereld van het Finse epos. De Kalevala werd ook driftig vertaald, eerst naar het Zweeds natuurlijk om het epos ook toegankelijk te maken voor de Zweeds sprekende elite in Finland; het was een eerste stap naar de verfinsing van de bovenlaag. Waar vooraanstaande Finnen voorheen Zweedse namen aangenomen hadden en waren overgestapt op het Zweeds als voertaal ging men nu terug naar de wortels en verfinste men Zweedse namen en begon men meer en meer Fins te bezigen in het dagelijkse leven. Dankzij de Kalevala onstond er een markt voor literatuur in het Fins en een buitenlandse interesse in Finland en de Finse cultuur. Het nationale epos van Estland, Kalevipoeg, werd naar aanleiding van het success van de Kalevala gecompileerd en het speelt zich af in dezelfde magische wereld: het land van Kalevi en zijn noordelijke buur, Pohjola (het Finland van vandaag).

Kalevala koru brochureVandaag de dag nog zie je overal in het Finse openbare leven verwijzingen naar de Kalevala. Is het niet in de vorm van standbeelden of andere kunst, dan is het wel in de namen van straten, instellingen of personen. Kalevala koru is bijvoorbeeld een sieradenmerk dat is gespecialiseerd in ontwerpen die zijn gebaseerd op oude Finse en Viking symbolen. Sampo is de naam van een Finse bank en ook de naam van de historische ijsbreker in Kemi, enzovoort…

De Kalevala is niet weg te denken uit Finland.

(Dit was de eerste aflevering in een korte serie over de Kalevala. Het volgende deel gaat over de Aino taru)

Advertisements
This entry was posted in Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , . Bookmark the permalink.

3 Responses to Kalevala, de Achtergrond

  1. Pingback: Standplaats Tornio: Sauna! | Het Triumvieraat

  2. Pingback: Kalevala, Sampo | Het Triumvieraat

  3. Pingback: Kalevala, Aino | Het Triumvieraat

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s