Standplaats Tornio: IJsvissen, Boombrood en Bastsap

PaulTja, u kunt met Cor de padden op, de varanen in, of met moi de zegeningen van een semi-arctisch klimaat zingen, alwaar reptilo-amfibische diersoorten niet of nauwelijks vertegenwoordigd zijn (politici even buiten beschouwing gelaten). Wat we dan weer wel hebben in deze periode is berkensap en bastbrood.

In vroeger tijden was April de hongermaand in het hoge Noorden. De vastentijd was dan wel over, maar daar heb je weinig aan als de wintervoorraad toch is uitgeput. Er ligt nog sneeuw op de grond dus niks groeit nog en de aarde is hard. Wat er aan wild niet naar het Zuiden is getrokken of in winterslaap verkeerd, is mager en schaars. Vissen blijft ook moeilijk, omdat er nog ijs op de rivieren en meren ligt.

In Tornio hadden we twee weken geleden de jaarlijkse ijsvis-competitie waarbij degene die de meeste vis naar boven haalt een auto kan winnen. Onnodig te vermelden dat de deelname altijd groot is. IJsvissen is ook typisch zo’n sport die alleen bij Noorderlingen, mannen zowel als vrouwen, populair is. De benodigdheden zijn:

  • een grote ijsboor (erg macho) om een gat mee door het ijs te boren (het rivierijs heeft een dikte van tussen de 45 en 75 centimeter, wel even aanpoten dus),
  • Een ijschep om het drijfijs uit het gat te scheppen
  • Een ijskrukje om op bij het gat zitten
  • Een ijsvisset; een pietepeuterig klein hengeltje (da’s dan weer niet zo macho) met een heel eind vislijn, dat je met een beetje aas aan de haak (bij voorkeur vissenogen; maden en wormen doen het niet zo goed in dat koude water) door het gat laat zakken
  • Heel veel geduld en af en toe een rukje aan de lijn.
  • Een thermosfles koffie om inwendig warm te blijven (en de Finnen zouden geen Finnen zijn wanneer ze daar niet vaak een flink sloot brandewijn doorheen mengen).
Start van de suurpilkki in Tornio

De start van de "suurpilkki" ijsviscompetitie in Tornio in 2009. Iedereen haast zich om een goed plekje te veroveren. De mensen links dragen ijsboren; de mensen rechts staan al te boren.

IJsvissen is echt een sport voor wanhopigen, niet iets waar je je familie mee in leven houdt. Als je al wat vangt dan zijn het meestal kleine beestjes, de grote vis trekt als de winter aanbreekt naar zee (die hier immers toch uit zoetwater bestaat). De meest noordelijke ijsviscompetitie van Finland (en misschien de wereld) vindt elk jaar plaats in Kilpisjärvi, zo’n 400 kilometer ten noorden van Tornio. Die wedstrijd maakt reclame met het feit dat je niet meer dan twee visjes hoeft te vangen om te winnen (niemand heeft ooit meer bovengehaald).

Pettuleipä oftewel bastbrood bovenop gedroogde boombastWat te doen dus als ijsvissen niet de oplossing is voor de hongersnood? Welaan, het antwoord ligt in het groene goud van Finland: bomen. In deze tijd van het jaar doet het lengen der dagen het sap stijgen in de stammen van berk en den. Het sap voert suikers aan uit het wortelstelsel, die nodig zijn voor het spruiten van nieuw blad of naalden. De vindingrijke Scandinaviërs (want honger maakt inventief) van weleer velden dennen en pelden de zachte binnenschors af. Die schors kon gedroogd en vermalen worden en aldus gebruikt om de laatste restjes meel aan te lengen om toch nog voedzaam, zij het zwaar verteerbaar, brood te bakken. Bastbrood wordt nog steeds gebakken, maar nu in de vorm van crackers, meer als traditie, om de jeugd eraan te herinneren hoe hard het leven vroeger was. Het smaakt niet vreemd, beter in elk geval dan mämmi (een roggepudding die ook traditioneel in April naar binnen gewurgd wordt; stel je voor, zwart Fries roggebrood, maar dan met de consistentie van poep en met een tien maal zwaardere smaak).

De veelzijdige berk droeg ook zijn steentje bij aan het overleven van de Laplanders. Het sap van de berk is zoet en heilzaam (Xylitol werd zo in Finland ontdekt). Tegenwoordig wordt het gewonnen om cosmetica en dergelijke mee te produceren. Vroeger werd het vers gedronken of ingedikt tot stroop (en de Finnen zouden geen Finnen zijn wanneer ze er niet in waren geslaagd om er ook nog sterke drank van te brouwen). Op deze wijze konden de Noorderlingen overleven tot de grond weer bewerkbaar was en de vis de ijsvrije rivieren weer opzwom.

Het lukte niet altijd en voor iedereen. Noord-Scandinavië kende vooral in de 19de eeuw een aantal ernstige hongerjaren waarin de winters te lang en de zomers te kort en te koud waren. Duizenden keuterboeren en hun gezinnen kwamen om van de honger en de overlevenden hadden zich vaak diep in de schulden moeten steken om te overleven. Het was mede als gevolg van deze armoede en ontberingen dat vele honderdduizenden Scandinaviërs naar Amerika emigreerden in die tijd.

Die hongerjaren werden met name veroorzaakt door catastrofale vulkaanuitbarstingen elders in de wereld. Vooral de explosieve erupties van de Tambora (1815) en Krakatau (1883) in Nederlandsch Indië hadden jaren van misoogsten en afzien tot gevolg. De huidige uitbarsting van de vulkaan-met-de-moeilijke-naam op IJsland is maar een peuleschil vergeleken met die illustere voorgangers, maar toch heeft de resulterende aswolk nu, op de grens tussen winter en lente, ervoor gezorgd dat het weer is gaan sneeuwen in Lapland en meteorologen voorspellen dat het wel eens een budzomer zou kunnen worden dit jaar.

Verder hebben wij, die toch nergens niet naartoe hoefden te vliegen, van de aswolk weinig last gehad zover; wat stof op de ramen na de eerste regen/sneeuwbui dat is alles. Enkele Finse straaljagers die afgelopen Donderdag in de lucht waren hebben motorschade opgelopen door de as, maar ook daar verder geen drama. Het stilleggen van het luchtverkeer was vervelend voor mijn colega’s die in, of all places, Nederland strandden, maar met goedkope jenever en op kosten van de school zullen deze kranige Finnen zich daar best wel redden. Een volk dat in het verleden overleefde door op bomen te kauwen laat zich niet zo gemakkelijk uit het veld slaan.

Advertisements
This entry was posted in Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

2 Responses to Standplaats Tornio: IJsvissen, Boombrood en Bastsap

  1. Pingback: Trip naar Tromsø | Het Triumviraat

  2. Anton Lustig says:

    Erg leuk en leerzaam.
    Grappig dat je ook kunt “Pingen” tussen verschillende blogjes.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s