Standplaats Tornio: Kaamos

PaulMijn laatste blogbericht dateert van een week geleden, Woensdag 6 Januari, oftewel Trettondag/Loppiainen. Afgelopen Donderdag was het overdags min 32 in Tornio en dat is een normale koudepiek voor Januari. Van Zaterdag op Zondag steeg de temperatuur helaas plots van min 24 naar min 3, een temperatuursstijging met meer dan twintig graden. Ook gisteren en eergisteren schuurde de temperatuur tegen de nullijn aan. Als het voorheen niet zo koud was geweest, hadden we nu net als vorig jaar weer een week dooi gehad. Het lijkt erop dat het arctische hogedrukgebied niet sterk genoeg is om de smerige warme lucht uit het Zuiden op afstand te houden. Dit verschijnsel staat bekend als de arctische oscillatie, koude lucht van de Pool stroomt zuidwaarts en warme vochtige lucht stroomt naar het Noorden. Het gevolg is dat het boven de poolcirkel nu op verschillende plaatsen heeft gedooit, terwijl jullie in Europa lopen te ijsberen.

De arctische oscillatie is geen nieuw fenomeen, wat wel ongewoon is is dat het effect nu zo sterk is dat het dooi brengt in het arctische gebied in hartje winter en dat is beslist niet normaal.

De arctische oscillatie is slechts één van de meteorologische fenomenen in het arctische gebied. De arctische inversie is een ander. Wij hebben allemaal op school geleerd dat als je een berg opgaat de temperatuur met toenemende hoogte afneemt, d.w.z. hoe hoger hoe kouder, nietwaar? In het arctische gebied is het omgekeerd in de winter. Het is in de dalen kouder dan op de bergtoppen (hoewel je op bergtoppen meer kans maakt op een hogere wind chill factor natuurlijk). De lokale bewoners vinden dat normaal, maar voor immigranten uit gematigder streken is het even wennen.

Wat ook wennen moet is de duisternis van de winter, de poolnacht met andere woorden. Tornio ligt nog ten zuiden van de poolcirkel, dus hier is er niet echt sprake van een poolnacht, al zijn de dagen in December wel erg kort en staat de zon erg laag aan de hemel. Ten noorden van de poolcirkel kent men echter een kortere of langere periode tijdens welke de zon helemaal niet meer boven de kim verschijnt. Die periode staat in Finland bekend als kaamos en hij word gerekend tot de zes seizoenen van Lapland (met de ruska periode en de vier ons bekende jaargetijden). De kaamos staat bekend om de stilte en het blauwe licht: het door de sneeuw weerkaatste licht van maan en sterren en eventueel licht dat vanachter de horizon straalt. Het geeft een heel aparte atmosfeer. Dit fenomeen kun je in Tornio waarnemen na zonondersgang in December, maar voor een echt goede indruk kun je beter gaan soloskieën in Noord-Lapland; Je hoort niets dan het geluid van de skies en je eigen ademhaling (tenzij er net een #%¤%!! sneeuwscooter voorbij raast) en de hele witte wereld is gehuld in een blauw waas.

Aliakkajärven tupa, foto Julius Mäkelä

Er is niks mis met de camera, de kleur van het licht is echt zo.

Kaamos, foto Jouni Laaksonen (gids)

Ook als de zon niet opkomt kan er licht over de horizon schijnen, zoals hier over de besneeuwde toendra in het uiterste Noorden van Lapland.

Enfin,  om terug te keren naar mijn uitgangspunt, Trettondag, de dertiende dag na Kerstavond (in Nederland Driekoningen genoemd) markeert tegenwoordig het einde van de Kerstperiode. In vroeger tijden viel dat moment evenwel een week later, de dertiende Januari. Deze dag, Tjugondag (“twintigste dag”) in het Zweeds en nuutipäivä in het Fins, werd Kerstmis afgevoerd. Dit werd gedaan door de kinderen onder aanvoering van Tjugondags Knut (nuutipukki in Finland), de tegenhanger van de kerstbok (de Kerstman heet in Finland trouwens nog steeds joulupukki al lijkt ie in niets meer op een bok, afgezien van de sik dan). Op Tjugondag verkleedden de kinderen zich en sloopten de kerstversieringen. De kerstboom werd naar buiten gesodemieterd en geplunderd (en als er niet voldoende lekkers meer in de boom verstopt zat kon Knut meer eisen van de volwassenen en dat lukte meestal wel want Knut had een bijl als overtuigingsmiddel).

Tjugondag markeerde dan ook het einde van de Kerstvrede die in het Noorden eeuwenlang werd gerespecteerd. De Kerstvrede duurt van de middag van Kerstavond tot de middag van Tjugondag en diende ertoe om iedereen in staat te stellen ongemolesteerd naar de kerk te gaan enzomeer (Dat was geen overbodige traditie in de Scandinavische landen, waar de bijl behalve voor zijn houthak-nut ook wordt gewaardeerd vanwege zijn probleemoplossend vermogen, bijvoorbeeld wanneer toegepast op het probleem van lastige buren…). In Finland wordt de Kerstvrede al sinds de verovering en kerstening van Finland door de Zweden elk jaar geproclameerd in Åbo/Turku, de oude hoofdstad. De uitzonderingen waren 1917 en 1939 toen Finland in oorlog was met de goddeloze Soviets die de Kerstvrede aan hun viltlaarzen lapten, de smeerlappen.

Advertisements
This entry was posted in Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.

One Response to Standplaats Tornio: Kaamos

  1. Pingback: Standplaats Tornio: Lucia en Pikkujoulu | Het Triumviraat

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s