Standplaats Tornio: Vrede 1809

PaulVandaag 8 Oktober 2009 is het precies 200 jaar geleden dat de vrede uitbrak in Tornio. Die vrede was al op 17 September 1809 getekend in Fredrikshamn, het huidige Hamina, maar met de communicatiemiddelen van destijds duurde het drie weken voordat het nieuws de troepen hier in het Noorden bereikte. De Vrede van Fredrikshamn maakte een einde aan de Finse Oorlog van 1808-1809, de laatste in een reeks van oorlogen tussen Zweden en Rusland die steevast werden uitgevochten op Finse bodem. Het betekende het definitieve einde van Zweden als grootmacht en leidde tot ingrijpende veranderingen in het Zweedse staatsbestel waaronder de overgang naar een constitutionele monarchie onder een nieuw koningshuis, Bernadotte. Voor Finland betekende het een eeuw van Russische overheersing, maar tegelijkertijd ook de eerste stap naar de vorming van een onafhankelijke staat.

De Finse Oorlog was een zijtoneel van de Napoleontische oorlogen. Napoleon had in het verdrag van Tilsit in 1807 vrede gesloten met tsaar Alexander I en gaf de Russen de vrije hand tegen de anti-Franse Zweden. Zweden was daarmee in een benarde positie want het werd bedreigd vanuit het Zuiden en Westen door het pro-Franse, want anti-Duitse, Denemarken-Noorwegen en moest nu ook nog het hoofd bieden aan een invasie uit het Oosten.

De Zweedse strategie bestond uit eerst een lange terugtrekking naar het Noorden van Finland, om de Russische aanvoerlijnen uit te rekken en om zelf meer troepen samen te kunnen trekken. In de zomer van 1808 behaalde het Zweedse leger de overwinning in een serie kleinere veldslagen en drong de Russen terug naar het Zuiden. Het success was echter van korte duur en in de beslissende slag bij Oravais gaf de Russische numerieke overmacht uiteindelijk de doorslag. De rest van de oorlog bestond uit een reeks achterhoede gevechten die in Maart 1809 leidden tot de Russiche invasie van Noord-Zweden over het ijs van de Botnische Golf en de bezetting van de steden Umeå en Tornio. Er zat voor de Zweden niets anders op dan een klasje adellijke old boys er opuit te sturen om te keuvelen over vrede.

De Russische amices wilden de nieuwe grens trekken langs de Kalix rivier, die van de Botnische Golf afbuigt naar het Westen, waarmee dan het grootste deel van Lapland in Russiche handen zou zijn. De Zweedse amices vonden dat puik, maar nog prudenter zou het zijn als de grens werd getrokken langs de Kemi rivier die van de Botnische Golf afbuigt naar het Oosten. Het grootste deel van Lapland zou daarmee in Zweedse handen blijven. Het was puur prestige want Lapland was in aller ogen waardeloos: de bonthandel was zo goed als uitgeput en de minerale rijkdommen waren nog niet ontdekt. Uiteindelijk hakte tsaar Alexander de knoop door en liet de grens trekken langs de Tornio en Muonio rivieren die van de Botnische Golf pal Noordwaarts lopen. Op speciaal bevel van de Tsaar werd er een klein uitstulpinkje gemaakt in die grens, zodat de stad Tornio aan de Russische kant van de grens kwam te liggen.

Op 8 Oktober 1809 kregen de Zweedse en Finse soldaten het slechte nieuws dus te horen, op het plein van de heroverde stad Umeå, van hun commandant Georg Carl von Döbeln. De generaal en zijn troepen huilden openlijk. Zeshonderd jaar lang was Finland een deel van Zweden geweest. De harde kern van het Zweedse leger had in die tijd bestaan uit Finse soldaten die hadden meegeholpen om van Zweden een regionale grootmacht te maken. In de grootmachttijd was de Oostzee zo goed als een Zweedse binnenzee. Nu was dat allemaal voorbij. De Finse soldaten waren huis en haard kwijt en hun families veroordeeld tot de bedelstaf. Ze hadden aanmerkelijk meer reden om te huilen dan hun officieren die hun landgoederen in Finland konden behouden (dat hadden de amices gebroederlijk besloten). Nu was de oorlog dan over. Zweden zou zich na de val van Napoleon en een korte veldtocht tegen Noorwegen in 1814 nooit meer in oorlog bevinden, voor Finland zou het lot anders beslissen, maar daarover een andere keer meer.

Voor de stad Tornio, uiteindelijk, was de vrede ook een catastrofe. Van levendig handelsstadje verwerd het tot een slaperig garnizoensstadje. De Laplandhandel waarop de welvaart eerder was gebouwd werd door de grens practisch teniet gedaan. Dit bespoedigde op zijn beurt de teloorgang van de Samen in Lapland die weldra bijna al hun rechten verloren, aan beide zijden van de grens, maar ook dat is een ander verhaal.

Grenspaal 63 tussen Tornio en Haparanda

Zie hier grenspaal 63 (nummer 1 staat ruim vierhonderd kilometer noordelijker in Kilpisjärvi), deze granieten kolos verving in 1880 de grenspaal die in 1815 tussen Tornio en Haparanda was geplaatsd volgens de specificaties van het verdrag van Fredrikshamn. Het wapen met de Russische adelaar dat eerst de paal sierde werd in 1918 vervangen door een plaque met de Finse leeuw (de gaten die het oorspronkelijke Russische embleem achterliet zijn nog zichtbaar, zie de blauwe pijlen). De nauwelijks leesbare tekst op de sokkel zegt "tot aan de grens van het rijk" met daarachter het aantal meters tot aan het midden van de grensrivier. Die aanduiding werd in 1925 weggebeiteld (zie de roze pijl) toen de grens was drooggevallen.


Advertisements
This entry was posted in Paul Nijbakker, Standplaats Tornio and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

4 Responses to Standplaats Tornio: Vrede 1809

  1. Pingback: Het Land in het Midden | Het Triumviraat

  2. Pingback: Kutfinnen en Marockanjävlar | Het Triumviraat

  3. Pingback: Standplaats Tornio: Finland’s Zaak | Het Triumviraat

  4. Pingback: Standplaats Tornio: Het Wilde Westen van het Hoge Noorden | Het Triumvieraat

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s